عروسک عمو نوروز، ننه سرما و حاجی فیروز

عروسک ننه سرما و عروسک عمو نوروز

 

ننه سرما، عمو نوروز (بابا نوروز) و همچنین حاجی فیروز هر سه شخصیت هایی هستند که زمان پیدایش آنها به دورانی بازمی گردد که دین زرتشت دین رسمی جامعه ایرانی بود. این شخصیت های اساطیری ایرانی که متعلق به تمام ایرانیان است، تنها در دل داستان ها باقی مانده اند. در این مقاله افسانه ننه سرما و عمو نوروز را با دو روایت بیان خواهیم کرد. یکی مربوط به داستان های شفاهی بین ایرانیان و دیگری داستان اساطیری ایران باستان. سپس به سراغ متن آهنگ حاجی فیروز دوست داشتنی می رویم.

 

عروسک ننه سرما و عروسک عمو نوروز

عروسک های غول آسای ننه سرما و عمو نوروز

 

افسانه  عمو نوروز و ننه سرما

در داستان هایی که در طول سالیان دراز سینه به سینه بین مردم ایران نقل شده است چنین آمده است: ننه سرما همسری دارد به نام عمو نوروز که با آمدن بهار، از پشت کوه ها به خانه برمی گردد. آنها دوازده فرزند دارند. فرزندان همان ماه های سال هستند که بسته به شرایط آب و هوایی به خانه می آیند. ننه سرما برای آمدن عمو نوروز لحظه شماری می کند. چون خوب می داند که تنها یک شب از سال را می تواند کنار همسر خود باشد. چرا که عمو نوروز خیلی زود به سفر دوازده ماهه خود برمی گردد. پس نباید فرصت را از دست بدهد. از یک ماه قبل در تکاپوی آمدن عمو نوروز تلاش می کند تا بساط آمدن او را آماده کند. زیرا ننه سرما می خواهد یک شب بی نظیر کنار همسر خود داشته باشد.

پیرزن قصه به بازار می رود، می خرد، می شورد، می بافد و از بازگشت همسرش شاد است. تا این که روز اول بهار می رسد، یعنی زمانی که عمو نوروز به خانه پا خواهد گذاشت. پیرزن چشم به در می دوزد تا که همسرش از در وارد شود. اما از خستگی کار یک ماهه خود ناخودآگاه چشمانش سنگین می شود و خوابش می برد. در همین حین عمو نوروز وارد می شود. زمانی که می بیند همسرش خوابیده است دلش نمی آید او را بیدار کند. پیرمرد از خودش پذیرایی می کند و هر چه منتظر می شود تا پیرزن از خواب بیدار شود، چنین نمی شود. او که باید به سفر خود ادامه دهد، به ناچار روی همسرش را می بوسد و خانه را ترک می کند. وقتی پیرزن بیدار می شود، می فهمد که کسی به خانه او آمده است و خوراکی هایش را خورده است. او می فهمد که عمو نوروز آمده است و رفته است و او نتوانسته همسرش را ببیند و مجبور است تا سال آینده منتظرش بماند.

 

عروسک ننه سرما و عروسک عمو نوروز

عروسک ننه سرما و عمو نوروز با لباس ترمه

 

 

اسطوره شناسی عمو نوروز و ننه سرما

الهه بزرگ که همان الهه مادر است ننه یا ننه خاتون نام دارد. سومریان به او نانای و بابلیان و ایرانیان او را ایشتر یا آناهیتا می نامیدند. آناهیتا الهه جنگ، آفرینندگی و باروری است. در اساطیر ایرانی آمده است که ننه سرما یا آناهیتا عاشق تموز (دوموزی) الهه ایزد گیاه که نمادی از شاه است می شود.

آناهیتا می توانست الهه زیر زمین و دنیای مردگان نیز باشد. بدون آنکه دلیلی در اساطیر مطرح شود، روزی او تصمیم می گیرد تا به دنیای زیر زمین برود. با رفتن او از سطح زمین باروری در زمین متوقف می شود. او تمام زیورآلاتش را به همراه خود می برد. او برای ورود به دنیای مردگان باید از هفت دروازه گذر می کرد. خواهر او که فرمانروای دنیای زیر زمین است، به دلیل حسادت، به نگهبانان دروازه دستور می دهد تا در هر دروازه بخشی از جواهرات آناهیتا را بگیرند. در دروازه آخر کار به جایی می رسد که آناهیتا دیگر چیزی برای پرداخت عوارض عبور ندارد. در نتیجه نگهبانان گوشت تن او را از او می گیرند و تنها استخوان هایش باقی می ماند.

زمانی که آناهیتا دچار چنین شرایطی می شود، سبزی و زیبایی از زمین محو می شود و طبیعت همچون صورت مردگان سفید می شود. در این شرایط است که دوموزی متوجه می شود چه گوهری را از دست داده است. دوموزی دل تنگ او می شود. خدایان از شرایطی که برای زمین به وجود آمده است نگران می شوند. آنها برای پیدا کردن راهی برای احیای زندگی در روی زمین تشکیل جلسه ای فوری می دهند. براساس توافق بین آنها، باید دوموزی نیمی از سال را در زیر زمین بماند و نیمه دیگر را خواهرش گشتی ننه به آنجا برود. بنابراین ننه همیشه روی زمین می ماند و مقدمات ازدواج مقدس پایه ریزی می شد. زمانی که دوموزی به زمین می آید با خود بهار می آورد و حاجی فیروز ورود او را نوید می دهد.

 

عروسک ننه سرما و عروسک عمو نوروز

عروسک نمدی ننه سرما و عمو نوروز

 

راز شخصیت حاجی فیروز

حاجی فیروز شخصیتی است که همراه با عمو نوروز به شهر می آید تا آمدن عمو نوروز را به مردم اعلام کند. او مردی لاغر با کلاه دوکی و گیوه های نوک تیز همراه با لباسی سرخ رنگ و صورتی ذغالی و یک ساز ضربی است که با رقص و آواز آمدن نوروز را جار می زند. به یقین آهنگ حاجی فیروز را کمتر کسی است که تابه حال نشنیده باشد.

شخصیت حاجی فیروز در نمایش های کوسه بر نشین و میرنوروزی حضور پر رنگی دارد. او همواره در حال کنایه و تمسخر شاه است. از این رو حاجی فیروز را نمادی از مردم رنج کشیده می دانند. به عقیده برخی ظهور شخصیت هایی مانند حاجی فیروز و مبارک، ریشه در برده های افریقایی سیاه پوست دارد که وارد جنوب ایران شدند. این برده ها نام های جالبی مانند فیروز و مبارک داشتند. چون آنها فارسی را با لهجه خاصی صحبت می کردند، شیرین زبان به نظر می رسیدند. از این رو شخصیت های شیرین و دوست داشتنی نمایشی را به غلامان سیاه پوست می دادند.

پژوهشگر اساطیر ایران آقای مهرداد بهار معتقد است که حاجی فیروز وابسته به جشن های سیاوش می باشد. رنگ سرخ لباس حاجی فیروز هم نمادی از خون سیاوش است. به اعتقاد او چهره حاجی فیروز به این دلیل سیاه است که او از دنیای مردگان می آید. خانم کتایون مزادپور اسطوره شناس و استاد زبان های باستانی پس از ترجمه کتیبه اکدی، گفته مهرداد بهار را تأیید کرده است. به گفته ایشان حاجی فیروز به این دلیل به دنیای مردگان سفر کرده بود تا همسر خود را بازگرداند و این رفت و آمد نمادی از باروری دوباره زمین است.

 

عروسک ننه سرما و عروسک عمو نوروز

 

 

متن شعر و آهنگ حاجی فیروز

لباس حاجی فیروز سرخ رنگ است تا هیجان و جنب و جوش را به مخاطب خود القا کند. بیننده می فهمد که باید روسیاهی به جامانده از زمستان را پاک کند و به حرکت و تلاش درآید. متن کامل شعر و آهنگ حاجی فیروز را می توانید در زیر بخوانید (متن شعر و آهنگ حاجی فیروز) :

  • حاجی فیروزه، سالی یه روزه
  • همه می‌دونن، منم می‌دونم
  • عید نوروزه، سالی یه روزه
  • ارباب خودم، «سامبولی بلیکم» !
  • ارباب خودم، سرِتو بالا کن!
  • ارباب خودم، لطفی به ما کن،
  • ارباب خودم، به من نگاه کن!
  • ارباب خودم، بزبز قندی،
  • ارباب خودم، چرا نمی‌خندی؟
  • بشکن بشکنه؛ بشکن!
  • من نمی‌شکنم؛ بشکن!
  • اینجا بشکنم، یار گله داره،
  • اونجا بشکنم، یار گله داره؛
  • هر جا بشکنم یار گله داره
  • این سیاه بیچاره چقدر حوصله داره!

 

عروسک ننه سرما و عمو نوروز

امروزه کاربرد عروسک ننه سرما و عمو نوروز هم معمولاً به تزئین سفره هفت سین محدود می شود. تعداد کمی از بچه های ایرانی از وجود این شخصیت ها اطلاع دارند. چرا که در رسانه های کودک شخصیت پردازی درست و حرفه ای بر روی آنها نشده است.

شخصیت های اساطیری و باستانی ایران زمین به تمام ایرانیان تعلق دارد. بنابراین هر کسی امکان ساخت عروسک ننه سرما و عمو نوروز و همچنین عروسک حاجی فیروز برای هر کسی مجاز است و می تواند آن را به تولید انبوه نیز برساند. با این حال هنوز این عروسک ها حتی در رده عروسک های پولیشی و نمدی به تولید انبوه نرسیده اند. مردم مالک اصلی عروسک ننه سرما و عمو نوروز هستند و تنها خود مردم و عروسک سازهای خانگی اقدام به ساخت آنها با تیراژ پایین می کنند.